नेता फेरिए, सरकार ढल्यो तर चम्चा किन बलियो हुँदै गयो?

चम्चा
(२०८२-९-०३)
मनोज दाहल
इनरुवा -५,सुनसरी
सिंहदरबारको भुईँतलामा, कुर्सीको छायाँमुनि एउटा यस्तो जीव बस्छ, जसलाई न त संविधानले परिभाषित गरेको छ, न त कुनै ऐन-कानुनले चिनाएको छ ।  सत्ता, शक्ति र पहुँचको हरेक मोडमा ऊ अनिवार्य रूपमा उपस्थित हुन्छ । उसको नाम हो-चम्चा । ऊ नेता होइन, न त जनप्रतिनिधि । नेताभन्दा अघि पुग्छ, निर्णयभन्दा पहिला बोल्छ, र परिणाम आउनुअघि नै विजेताको लाइनमा उभिन्छ । उसले भोट हाल्दैन, तर भोटले जन्माएको सत्तालाई कसरी चलाउने भन्ने उसलाई राम्रोसँग थाहा हुन्छ । सरकार बनाउने औपचारिक प्रक्रिया संसदमा देखिए पनि, सरकार कसरी चल्छ भन्ने अनौपचारिक पाठ भने चम्चाले नै पढाइरहेको हुन्छ ।

चम्चा वास्तवमा कुनै व्यक्ति मात्र होइन, यो चाकरी, स्वार्थ र अवसरवादको मिश्रण भएको एउटा प्रवृत्ति हो । मालिकको एउटा सामान्य मुस्कान उसलाई ऐतिहासिक उपलब्धि लाग्छ । मालिक आँखा झिम्क्याउँछ, चम्चाले त्यसलाई नीतिगत संकेत ठान्छ । मालिक झुक्किएर बोलेको वाक्य उसले राष्ट्रिय दृष्टिकोण बनाएर प्रचार गर्छ । उसले कहिल्यै प्रश्न गर्दैन, किनकि प्रश्न गर्नु भनेको आफ्नो अस्तित्वमाथि नै खतरा निम्त्याउनु हो । ऊ न डुब्छ, न गल्छ, न पग्लन्छ, किनभने ऊ इमानको धातुबाट बनेको छैन । ऊ चाकरीको फलाम हो-जति पिटे पनि झन् कडा, झन् चम्किलो बन्दै जाने बलियो फलाम !

नेताहरू फेरिन्छन्, सरकारहरू ढल्छन्, झण्डाहरू बदलिन्छन्, नाराहरू परिवर्तन हुन्छन्, तर चम्चा भने झन् मजबुत हुँदै जान्छ । ऊ संविधान पढ्दैन । मालिकको हरेक ट्विट, हरेक स्टाटस, हरेक संकेत कण्ठ गरेको हुन्छ । जनता सडकमा उत्रँदा ऊ असहज हुन्छ । जनता रोएको देख्दा ऊ संवेदना बढी अवसर खोज्छ । विपद् आउँदा क्यामराअघि आँसु देखाउँछ, अनि क्यामरा बन्द भएपछि कुन कोणबाट खिच्दा बढी प्रभाव पर्छ भनेर सल्लाह दिन्छ । देश डुब्दै गर्दा ऊ समाधान खोज्दैन, सञ्जालमा ट्रेन्ड खोज्छ । ऊ चुनावमा जनता हाँक्दैन, तर “जय हो मालिक” भन्ने नाराले सत्ताका ढोकाहरू खोल्छ र त्यही ढोकामुनि बसेर पालो कुर्छ – कुन दिन के पद, कुन दिन के सुविधा झर्छ भनेर ।

हामी लोकतन्त्रलाई भोटसँग मात्र जोडेर बुझ्न चाहन्छौँ, तर व्यवहारमा लोकतन्त्र चम्चाको सक्रियताबाट मापन हुन्छ । जनताले भोट हालेर प्रतिनिधि पठाउँछन्, तर प्रतिनिधिले कसको कुरा सुन्छ भन्ने प्रश्नमा चम्चागिरीवाला बीचमा उभिन्छ । जनताले प्रश्न उठाउँदा चम्चा त्यसलाई अराजकता भन्छ । उसको आलोचना हुँदा ऊ षड्यन्त्र देख्छ  । अधिकारको कुरा आउँदा ऊ स्थिरताको भाषण दिन थाल्छ । संसदमा बोलेका भाषणभन्दा बढी प्रभावशाली हुन्छन् पार्टी कार्यालय, चिया पसल र बन्द कोठामा चम्चाले फुसफुसाएका वाक्यहरू । यहाँ जनादेशभन्दा बलियो हुन्छ मालिकादेश, र मालिकादेशले भन्दा छिटो काम गर्छ चम्चाको सञ्जालले ।

चम्चागिरी  राजनीतिमा मात्रै सीमित छैन । ऊ शिक्षा क्षेत्रमा पनि छिरेको छ । साहित्यिक वृत्तमा बसेको छ । मिडिया हाउसका निर्णय कक्षमा सहजै हिँडिरहेको छ । प्रश्न नगर्ने प्राध्यापक, मेरिटभन्दा चिनजान हेरेर नियुक्ति गर्ने प्रशासक, पुरस्कार र सम्मानलाई पहुँचसँग साट्ने साहित्यकार, विज्ञापन नखोसियोस् भनेर सत्यलाई मिल्क्याउने पत्रकार ! यी सबै चम्चाका फरक–फरक रूप मात्र हुन् । यहाँ विचार बिक्दैन, निष्ठा बिक्दैन; यहाँ त नजिकपन बिक्छ ।” राम्रो मान्छे”को सट्टा  “हाम्रो मान्छे” हुनु नै सबैभन्दा ठूलो योग्यता बनेको छ । गाउँमा चम्चे नेता आएपछि कुर्सी तान्छ । शहरमा चम्चा नेता आएपछि मोबाइल निकालेर सेल्फी तान्छ । बाटो नबने पनि, विद्यालयमा शिक्षक नपुगे पनि, स्वास्थ्यचौकीमा औषधि नभए पनि ऊ गर्वका साथ भन्छ-हाम्रो पहुँच माथिसम्म छ । विकास चम्चाका लागि सडक, अस्पताल वा रोजगारी होइन; विकास भनेको नेतासँगको दूरी घट्नु हो । समस्या समाधान होइन, फोटो खिचिनु नै उपलब्धि हो । जनताको पीडा उसको भाषणमा विषय बन्छ, तर व्यवहारमा कहिल्यै प्राथमिकता हुँदैन ।

आजको चम्चा अझै परिष्कृत छ । ऊ डिजिटल छ । उसले भाषणभन्दा बढी स्टाटस लेख्छ । तर्कभन्दा बढी ट्रोल प्रयोग गर्छ । लाइक र कमेन्टको संख्या नै ऊ जनमत ठान्छ । सत्य उसलाई भारी लाग्छ । एल्गोरिदम प्रिय हुन्छ । फरक मत देखियो भने ऊ संवाद खोज्दैन । लेबल खोज्छ-देशद्रोही, विरोधी, बिकेको । चम्चाका लागि विचार होइन, खासमा भाइरल हुनु नै अन्तिम लक्ष्य हो ।

तर सबैभन्दा खतरनाक कुरा के हो भने चम्चा बाहिर मात्र छैन । ऊ हाम्रो भित्र पनि कतै बाँचेको छ । हामी सुविधा पाएपछि चुप लाग्छौँ । हामी आफ्नो काम बनेपछि अन्याय नदेखेजस्तो गर्छौँ । हामी प्रश्न गर्न डराउँछौँ, किनकि प्रश्नले सम्बन्ध बिगार्छ । यही डर, यही स्वार्थ, यही मौनताले चम्चालाई दिनप्रतिदिन बलियो बनाउँदै लगेको छ ।

देश बदलियोस् वा नबदलियोस्, चम्चा बदलिँदैन भन्ने निराशा यत्तिकै आएको होइन । जबसम्म नागरिकले मालिक होइन, मूल्य खोज्दैन; जबसम्म पदभन्दा सिद्धान्त ठूलो हुँदैन; जबसम्म तालीभन्दा प्रश्न बलियो हुँदैन-तबसम्म सिंहदरबारको भुईँतलामा, कुर्सीको छायाँमुनि, एउटा चम्चा सधैँ टल्किरहन्छ ।

र अन्ततः, चम्चा कुनै पार्टीको समस्या होइन । कुनै नेताको मात्र दोष होइन । चम्चा हाम्रो सामूहिक कमजोरीको प्रतिबिम्ब हो । त्यसैले आज पनि व्यंग्यले भनिरहनुपर्छ………….. ।

जय चम्चा !

जय चम्चेपन !!