प्रतिदशक ०.३५ डिग्रीले बढ्दै पृथ्वीको तापक्रम

काठमाडौं । विश्वको औसत तापक्रम बढ्ने गति पछिल्लो दशकमा तीव्र बनेको एक अध्ययनले देखाएको छ । सन् २०१५ यता पृथ्वीको तापक्रम वृद्धिदर प्रतिदशक करिब ०.३५ डिग्री सेल्सियस पुगेको छ, जुन सन् १९७० देखि २०१५ सम्मको औसत वृद्धिदरभन्दा झन्डै दोब्बर हो ।

जर्मनीको पोट्सड्याम इन्स्टिच्युट फर क्लाइमेट इम्प्याक्ट रिसर्च (पीआईके) का अनुसन्धानकर्ताहरुले गरेको अध्ययनले प्राकृतिक जलवायु उतारचढावको प्रभाव हटाएर विश्लेषण गर्दा पनि विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिको गति तीव्र भएको पुष्टि गरेको हो । जियोफिजिकल रिसर्च लेटर्स नामक वैज्ञानिक जर्नलमा प्रकाशित अध्ययनअनुसार तापक्रम वृद्धिदर तीव्र भएको निष्कर्षमा ९८ प्रतिशतभन्दा बढी सांख्यिकीय विश्वास देखिएको छ ।

अध्ययनमा सन् १९७० देखि २०१५ सम्म पृथ्वीको तापक्रम प्रतिदशक औसत ०.२ डिग्री सेल्सियसभन्दा केही कम दरले बढेको उल्लेख छ । तर पछिल्लो दशकमा यो दर बढेर करिब ०.३५ डिग्री सेल्सियस पुगेको अनुसन्धानकर्ताले बताएका छन् ।

अनुसन्धानकर्ताले तापक्रम मापनसम्बन्धी नासा, एनओएए, ह्याडक्रुट, बर्कले अर्थ र इरास गरी पाँच प्रमुख तथ्यांक स्रोतको विश्लेषण गरेका थिए । विभिन्न तथ्यांक र सांख्यिकीय विधि प्रयोग गर्दा पनि तापक्रम वृद्धिको गति तीव्र भएको निष्कर्ष समान देखिएको अध्ययनमा उल्लेख छ ।

अध्ययनका प्रमुख लेखक तथा पीआईकेका अनुसन्धानकर्ता स्टेफान रहमस्टोर्फका अनुसार सन् २०१५ यता विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिदर तीव्र भएको प्रमाण विभिन्न तथ्यांक स्रोतमा देखिएको छ । अध्ययनका सहलेखक तथा अमेरिकी तथ्यांकविद् ग्रान्ट फोस्टरले पनि प्राकृतिक प्रभावलाई समायोजन गरेपछि तापक्रम वृद्धिको गति तीव्र भएको स्पष्ट देखिएको बताएका छन् ।

विश्वको तापक्रममा एल निनो, ज्वालामुखी विस्फोट र सूर्यको गतिविधिजस्ता प्राकृतिक घटनाले अस्थायी प्रभाव पार्ने गर्छन् । एल निनोका कारण प्रशान्त महासागरमा सञ्चित ताप वायुमण्डलमा सर्दा विश्वको तापक्रम केही समय बढ्न सक्छ । त्यस्तै, ज्वालामुखी विस्फोटबाट निस्कने कणले सूर्यको प्रकाश परावर्तन गर्दा तापक्रम घट्न सक्छ ।

यस्ता प्राकृतिक उतारचढावले दीर्घकालीन तापक्रम वृद्धिको वास्तविक गति पहिचान गर्न कठिन बनाउने भएकाले अनुसन्धानकर्ताले तथ्यांकलाई गणितीय विधिबाट समायोजन गरेका थिए । त्यसपछि गरिएको विश्लेषणमा पनि तापक्रम वृद्धिको गति तीव्र भएको देखिएको हो ।

सन् २०२३ र २०२४ मा विश्वको तापक्रम रेकर्ड स्तरमा पुगेको थियो । एल निनो र सूर्यको करिब ११ वर्षे चक्रको सक्रिय चरणलगायत प्राकृतिक प्रभावले ती वर्षको तापक्रम बढाउन भूमिका खेलेका थिए । ती प्रभावलाई समायोजन गरेपछि तापक्रम केही कम देखिए पनि दुवै वर्ष उपकरणबाट तापक्रम मापन गर्न थालिएयताकै सबैभन्दा तातो वर्ष कायम रहेको अध्ययनले जनाएको छ ।

अध्ययनमा तापक्रम वृद्धिको गति तीव्र हुन थालेको संकेत सन् २०१३ वा २०१४ देखि नै विभिन्न तथ्यांकमा देखिएको पनि उल्लेख छ । यसले पछिल्ला दुई वर्षको असाधारण तापक्रमका कारण मात्रै दीर्घकालीन तापक्रम वृद्धिदर बढेको देखिएको होइन भन्ने संकेत गर्छ ।

अनुसन्धानकर्ताले तापक्रम वृद्धिको गति किन तीव्र भएको हो भन्ने प्रश्नको भने अध्ययनले निश्चित उत्तर नदिएको स्पष्ट पारेका छन् । यद्यपि, अध्ययनको निष्कर्ष विद्यमान जलवायु मोडेलले देखाउन सक्ने प्रवृत्तिसँग मेल खाने उनीहरूको भनाइ छ । पृथ्वीको तापक्रम बढ्ने क्रम मात्रै होइन, त्यसको गति पनि तीव्र भएको यस अध्ययनले देखाएको छ । यो प्रवृत्ति कायम रहेमा विश्वले जलवायु परिवर्तनका जोखिमपूर्ण सीमा कति छिटो पार गर्छ भन्ने विषयमा गम्भीर प्रभाव पर्न सक्ने अनुसन्धानकर्ताले औंल्याएका छन् । एएनआई