प्रधानमन्त्री बालेनविरुद्ध ‘हाम्रो भोट फिर्ता दे’ भन्दै राँके जुलुस निकालिएको दाबी भ्रामक

झापा । प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहविरुद्ध ‘हाम्रो भोट फिर्ता दे’ भन्दै झापामा राँके जुलुस निकालिएको दाबीसहित सामाजिक सञ्जालमा फैलिरहेको भिडियो भ्रामक रहेको पाइएको छ।

उक्त भिडियो झापाको पछिल्लो घटनाको नभई पाँच महिनाअघि धरानमा भएको सुकुम्बासी आन्दोलनको रहेको खुलेको हो।

पछिल्लो समय प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह नेतृत्वको सरकारका विभिन्न निर्णय तथा गतिविधिलाई लिएर राजनीतिक वृत्तदेखि सामाजिक सञ्जालसम्म चौतर्फी आलोचना भइरहेको छ।

यही राजनीतिक माहोलका बीच रातको समयमा राँको बोकेर प्रदर्शनकारीले ‘हाम्रो भोट फिर्ता दे’ भन्दै नाराबाजी गरेको दृश्यलाई झापामा हालै भएको विरोध प्रदर्शनका रूपमा प्रचार गरिएको हो।

तर, सामाजिक सञ्जालमा भइरहेको प्रचार र भिडियोको वास्तविकताबीच कुनै मेल नरहेको पाइएको छ। पाँच महिनाअघि धरानमा भएको सुकुम्बासी आन्दोलनको दृश्यलाई अहिलेको राजनीतिक घटनाक्रमसँग जोडेर प्रस्तुत गर्दा सर्वसाधारणमा भ्रम सिर्जना भएको छ। भिडियोको वास्तविक समय, स्थान र सन्दर्भ नबुझी गरिएको प्रचारले गलत सूचनालाई थप फैलाएको देखिएको छ।

पुरानो भिडियो, नयाँ घटनाको आवरण

सामाजिक सञ्जालमा उक्त भिडियो झापामा प्रधानमन्त्री बालेनविरुद्ध जनआक्रोश चुलिएको र मतदाताले भोट फिर्ता माग्दै सडकमा उत्रिएको घटनाका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। भिडियोमा देखिने रातको दृश्य, राँके जुलुस र नाराबाजीले धेरैलाई घटनाको वास्तविकताबारे थप चासो जगाएको छ।

तर भिडियोको वास्तविकता पाँच महिनाअघि धरानमा भएको सुकुम्बासी आन्दोलनसँग सम्बन्धित रहेको बताइएको छ। पुरानो घटनाको भिडियो अहिलेको राजनीतिक परिस्थितिसँग जोडेर प्रचार गरिँदा त्यसले घटनाबारे गलत धारणा निर्माण गर्ने जोखिम बढाएको छ।

सामाजिक सञ्जालमा कुनै भिडियो वा तस्बिर भाइरल हुँदैमा त्यसको समय र सन्दर्भ वर्तमान नै हुन्छ भन्ने हुँदैन। पुराना दृश्यलाई नयाँ घटनाको आवरण दिएर प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्तिले नागरिकलाई भ्रमित पार्नुका साथै सामाजिक सञ्जालमा फैलिने सूचनाको विश्वसनीयतामाथि समेत प्रश्न उठाएको छ।

सञ्चारकर्मीलाई बिहानैदेखि फोनको ओइरो

झापाका सक्रिय सञ्चारकर्मी सुरेन्द्र भण्डारीले सामाजिक सञ्जालमा फैलिएको उक्त भिडियो पुरानो भएको स्पष्ट पारेका छन्। भिडियोको वास्तविकताबारे बिहानैदेखि निरन्तर फोन आइरहेको र आफूले विभिन्न व्यक्तिलाई भिडियो पुरानो भएको जानकारी गराइरहेको उनले बताएका छन्।

‘बिहानैदेखि सो भिडियोको बारेमा फोन आएर हैरान भएको छु। पुरानो भिडियो हो भनेर बुझाइरहेको छु,’ भण्डारीले भने।

उनका अनुसार भिडियोको वास्तविकता नबुझी सामाजिक सञ्जालमा भइरहेको प्रचारले अनावश्यक भ्रम सिर्जना गरेको छ। पुरानो भिडियो वर्तमान घटनासँग जोडिएपछि त्यसलाई वास्तविक ठानेर धेरैले चासो राख्ने र जानकारी माग्ने क्रम बढेको छ।

मूलधारका सञ्चारमाध्यममाथि नै प्रश्न

भण्डारीले नेपालका मूलधारका सञ्चारमाध्यमसमेत तथ्य पुष्टि गर्ने सवालमा चुकेको टिप्पणी गरेका छन्। स्थापित अनलाइन सञ्चारमाध्यममा समाचार प्रकाशित भएपछि त्यसलाई आधिकारिक ठानेर सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताले स्क्रिनसट खिच्दै पुनः पोस्ट गर्ने क्रम बढेको उनको भनाइ छ।

‘चलेका मिडियामा समाचार आएपछि विश्वास गरेर स्क्रिनसट गर्ने र सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गर्ने क्रम बढेपछि भिडियो अझ भाइरल भएको हो,’ भण्डारीले बताएका छन्।

सञ्चारमाध्यमको समाचारलाई सर्वसाधारणले तुलनात्मक रूपमा विश्वसनीय मान्ने गर्छन्। यही विश्वासका आधारमा समाचारको स्क्रिनसट सामाजिक सञ्जालमा फैलिँदा त्यसले सामग्रीलाई थप आधिकारिकता दिएको जस्तो देखिन्छ। तर समाचारको आधारभूत तथ्य नै गलत भए त्यसको प्रभाव झन् व्यापक हुने जोखिम रहन्छ।

भाइरल सामग्रीको पछि लाग्ने प्रतिस्पर्धामा भिडियोको मिति, स्थान र वास्तविक सन्दर्भ पुष्टि नगरी समाचार सम्प्रेषण गर्नु पत्रकारिताको गम्भीर कमजोरी हो। समाचारको गति र लोकप्रियताभन्दा तथ्यको विश्वसनीयता महत्वपूर्ण हुन्छ। अपुष्ट सामग्रीलाई समाचारको स्वरूप दिएर सार्वजनिक गर्दा त्यसले नागरिकलाई गलत सूचना प्रवाह गर्ने मात्र होइन, सञ्चारमाध्यमप्रतिको विश्वाससमेत कमजोर बनाउन सक्छ।

समाचार हटाइयो, तर स्क्रिनसट अझै भाइरल

भाइरल भिडियोको विषयमा समाचार प्रकाशित गरेका केही सञ्चारमाध्यमले पछि आफ्नो अनलाइन तथा सामाजिक सञ्जालबाट सामग्री हटाएका छन्। तर समाचार प्रकाशित भइसकेपछि खिचिएका स्क्रिनसटहरू भने विभिन्न माध्यमबाट निरन्तर फैलिरहेका छन्।

यसले डिजिटल माध्यममा गलत सूचना नियन्त्रण गर्नु कति चुनौतीपूर्ण छ भन्ने देखाएको छ। एउटा गलत समाचार केही समयमै हजारौँ मानिससम्म

पुग्न सक्छ । तर त्यसलाई सच्याइएको जानकारी भने पहिले फैलिएको सामग्रीजत्तिकै तीव्र गतिमा सबैसम्म पुग्न नसक्ने अवस्था रहन्छ।

समाचार हटाउनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। गलत सूचना प्रकाशित भएको अवस्थामा सञ्चारमाध्यमले स्पष्ट रूपमा सच्याउनुपर्ने, वास्तविकता सार्वजनिक गर्नुपर्ने र पाठकलाई भ्रमबाट मुक्त गराउन जिम्मेवारी लिनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ। स्क्रिनसटमा सुरक्षित भएको सामग्री हटाउन नसकिए पनि त्यसको सत्यता सार्वजनिक गरेर गलत प्रचारलाई रोक्न सकिन्छ।

सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्तालाई पनि जिम्मेवारी

सामाजिक सञ्जाल अहिले सूचना आदानप्रदानको प्रभावकारी माध्यम बनेको छ। तर यही माध्यमबाट अपुष्ट समाचार, पुराना भिडियो र गलत सन्दर्भका सामग्रीसमेत तीव्र गतिमा फैलिने गरेका छन्।

कुनै सामग्री साझा गर्नुअघि त्यसको स्रोत, मिति, स्थान र सन्दर्भबारे जानकारी लिनु आवश्यक हुन्छ। विशेषगरी राजनीतिक विषयसँग जोडिएका भिडियो तथा समाचारले जनमतमा प्रभाव पार्न सक्ने भएकाले तथ्य पुष्टि नगरी प्रचार गर्नु थप संवेदनशील विषय हो।

‘हाम्रो भोट फिर्ता दे’ भन्ने नारासहितको भिडियो पाँच महिनाअघि धरानमा भएको सुकुम्बासी आन्दोलनको हुँदाहुँदै झापामा प्रधानमन्त्री बालेनविरुद्ध हालै राँके जुलुस निकालिएको भन्दै प्रचार गरिनुले गलत सूचना कसरी फैलिन्छ भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ।

पत्रकारिताको विश्वसनीयता तथ्यमा निर्भर

पत्रकारिता भनेको सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भएको सामग्रीलाई जस्ताको तस्तै समाचार बनाउनु होइन। समाचारको सत्यता पुष्टि गर्नु, घटनाको पृष्ठभूमि बुझ्नु र पाठकलाई सही सूचना दिनु सञ्चारमाध्यमको आधारभूत दायित्व हो।

भाइरल सामग्रीको पछि लाग्ने होडमा तथ्य जाँचलाई बेवास्ता गर्दा सञ्चारमाध्यम स्वयं गलत सूचना फैलाउने माध्यम बन्न सक्छन्। त्यसैले समाचार प्रकाशित गर्नुअघि भिडियोको वास्तविकता, घटनाको समय, स्थान र स्रोतबारे पुष्टि गर्नु अपरिहार्य हुन्छ।

धरानमा पाँच महिनाअघि भएको सुकुम्बासी आन्दोलनको भिडियो झापाको वर्तमान राजनीतिक घटनाका रूपमा प्रचार गरिएको यो प्रकरणले सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ता मात्र होइन, सञ्चारमाध्यमसमेत थप जिम्मेवार र सतर्क हुनुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ।