उच्च रक्तचापको जोखिमबाट कसरी बच्ने ? डा. अनिल भट्टराईको सुझाव

काठमाडौं । पछिल्लो समय मानिसहरूमा उच्च रक्तचापको समस्या बढिरहेको तथ्यांकहरु आइरहेका छन् । अस्वस्थ खानपान, व्यायामको कमी, तनावपूर्ण जीवनशैली, धूम्रपान तथा मद्यपान जस्ता कारणहरूले उच्च रक्तचापको समस्या बढ्न थालेको चिकित्सकहरु बताउने गर्छन । बदलिँदो जीवनशैली र सहरीकरणसँगै युवापुस्तादेखि नै उच्च रक्तचाप देखिन छ ।

मुटु रोग विशेषज्ञ, डा.अनिल भट्टराईले वयस्क व्यक्तिको रक्तचाप १२०/८० भन्दा माथि पुगेमा त्यसलाई उच्च रक्तचाप मानिने बताएका छन् । उनले रक्तचाप दुई प्रकारको हुने बताए हुन् । सिस्टोलिक (माथिल्लो) र डायस्टोलिक (तल्लो) । सामान्य अवस्थामा माथिल्लो प्रेसर १२० भन्दा कम र तल्लो प्रेसर ८० भन्दा कम हुनुपर्छ ।

उनले भने, ‘हाम्रो शरीरमा हुने रक्तचाप भन्दा नर्मल भन्दा बढी हुनेलाई उच्च रक्तचाप भनिन्छ । त्यो भनेको उमेर अनुसारको फरक लेभलको प्रेसर हुन्छ । तर वयस्कहरूमा फरक हुन्छ । वयस्कहरुमा उच्च रक्तचाप दुई प्रकारको हुन्छ । सिस्टोलिक र डायस्टोलिक भनेर माथिल्लो र तल्लो हुन्छ । माथिको १२० भित्र छ भने त्यसलाई नर्मल मानिन्छ ।’

डा. भट्टराईका अनुसार नयाँ स्वास्थ्य गाइडलाइनअनुसार सिस्टोलिक प्रेसर १२० भन्दामाथि वा डायस्टोलिक प्रेसर ८० भन्दामाथि पुगेमा उच्च रक्तचापको संकेत मानिन्छ । उच्च रक्तचापलाई ग्रेड १, ग्रेड २ र ग्रेड ३ गरी वर्गीकरण गरिन्छ ।
उनले उच्च रक्तचापलाई बेवास्ता नगर्न आग्रह गर्दै नियमित स्वास्थ्य परीक्षण, सन्तुलित आहार, कम नुनको सेवन र नियमित व्यायामलाई प्राथमिकता दिन सुझाव दिए ।

डा. भट्टराईले उच्च रक्तचाप बढ्नुका विभिन्न कारणहरू रहेको बताए । उनका अनुसार सबैभन्दा सामान्य कारण (एसेन्सियल हाइपरटेन्सन) हो, जसको कुनै कारण नै छैन् । उनले उच्च रक्तचापको मुख्य जोखिम कारक उमेर भएको उल्लेख गर्दै उमेर बढ्दै जाँदा रक्तचाप पनि बढ्ने बताए । उनले विशेषत ४० वर्ष भन्दामाथिको मान्छेहरुमा उच्च रक्तचाप बढ्ने बताए । डा. भट्टराईका अनुसार कम उमेर समूहमा उच्च रक्तचाप तुलनात्मक रूपमा कम देखिए पनि ४० वर्षपछि यसको जोखिम क्रमशः बढ्दै जाने उल्लेख गरे ।

उनले भने, ‘उच्च रक्तचाप बढ्नुको कारणहरु धेरै छन् । पहिलो कारण (एसेंसियल हाइपरटेन्सन) हो, जसको कुनै कारण छैन । मेन रिस्क फ्याक्टर प्रेसर भनेको उमेर हो । उमेर बढ्दै गएपछि प्रेसर पनि बढ्दै जान्छ । विशेषत उच्च रक्तचाप ४० वर्ष भन्दामाथिको मान्छेहरुमा बढी देखिन्छ । त्यो भन्दा कम उमेरमा प्रायजसो कमै हुन्छ । ४० वर्ष काटिसकेपछि प्रेसर बढ्दै जाने देखिन्छ ।’

उनले मुटुसम्बन्धी रोगको कारणले गर्दापनि उच्च रक्तचाप निम्त्याउन सक्ने बताए । विशेषगरी मुटुबाट निस्किने मुख्य रक्तनली साँघुरिने समस्या, जसलाई (कोआक्टेसन अफ एओर्टा) भनिन्छ, त्यसले रक्तचाप बढाउन सक्छ । साथै रक्तनलीमा हुने इन्फ्लामेटरी रोग अर्थात् भास्कुलाइटिसका कारण पनि उच्च रक्तचाप देखिन सक्ने उनले बताए ।

डा. भट्टराईका अनुसार उच्च रक्तचाप बढ्नुमा जीवनशैली र खानपिनका बानी प्रमुख कारकका रूपमा देखिएका छन् । उनले पछिल्लो समय नेपाली समाजमा आएको जीवनशैलीको परिवर्तनले नयाँ पुस्तामा उच्च रक्तचापको समस्या बढ्दै गएको बताए ।
उनका अनुसार अस्वस्थ खानपिन, व्यायामको कमी, धुम्रपान, मद्यपान तथा प्रदूषित वातावरण उच्च रक्तचापका मुख्य जोखिम कारक हुन् । विशेषगरी पछिल्लो समय मानिसहरूले मासुजन्य परिकार, जंकफुड, धेरै नुन र चिनी भएको खाना बढी सेवन गर्न थालेको उनले बताए ।

उनले भने, ‘पछिल्लो समयमा नेपालीहरुको फुड ह्याबिटमा धेरै चेन्ज आयो । विशेषगरी मासुजन्य कुराहरु बढी सेवन गर्न थाले । जंकफुड, बसोबास एकदम पोल्यूटेड एरिया वा सहरी बस्तीमा पोलुसन धेरै हुने, फिजिकल एक्टिभिटिज कम हुने भएकाले उच्च रक्तचाप बढी देखिएको हो ।’

डा.भट्टराईले सहरी क्षेत्रमा बढ्दो प्रदूषण र शारीरिक गतिविधिको कमीले पनि स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पारिरहेको उल्लेख गरे । उनका अनुसार केही दशकअघि मानिसहरू दैनिक कामका लागि खेतबारीमा श्रम गर्थे, धेरै हिँडडुल गर्थे। तर अहिलेको जीवनशैली गाडी, मोटरसाइकल र कम शारीरिक परिश्रममा आधारित भएको छ । उनले छोटो दूरीमा समेत हिँड्न नचाहने बानी, बढ्दो मोटोपना र उमेरअनुसार अत्यधिक शरीरको तौलले पनि उच्च रक्तचापको जोखिम बढाएको वताए ।

डा. भट्टराईका अनुसार उच्च रक्तचापलाई (साइलेन्ट किलर) अर्थात् मौन घातक रोग भनिन्छ, किनभने धेरैजसो बिरामीमा यसको कुनै स्पष्ट लक्षण देखिँदैन । अधिकांश व्यक्तिमा लामो समयसम्म उच्च रक्तचाप भए पनि आफूलाई रोग लागेको थाहा हुँदैन । केही व्यक्तिमा भने रिंगटा लाग्ने, टाउको दुख्ने, चिडचिडापन हुनेजस्ता सामान्य लक्षण देखिन सक्छन् । तर धेरैजसो अवस्थामा कुनै संकेत नदेखिएकै कारण रोग भित्रभित्रै बढिरहेको हुन्छ ।

उनले भने, ‘यसलाई साइलेन्ट किलर पनि भनिन्छ अर्थात मौन घातक । ‘मेजोरिटी अफ द पेसेन्ट’मा लक्षण केही पनि देखिदैन् । केही व्यक्तिमा भने रिंगटा लाग्ने, टाउको दुख्ने, चिटचिट हुने खालको लक्षण हुनसक्छ । अर्को कुरा भनेको धेरैमा लामो समयदेखि उच्च रक्तचाप भइराखेको हुन्छ भन्ने कुरा थाहा पनि हुँदैन् ।’

डा.भट्टराईका अनुसार समयमै जाँच नभए उच्च रक्तचापले शरीरका महत्वपूर्ण अङ्गहरूमा गम्भीर असर पु¥याउन सक्छ । यसले मिर्गौला फेल हुने, मस्तिष्कघात (स्ट्रोक) हुने, हृदयघात आउने, आँखाको दृष्टि कमजोर हुँदै जाने तथा मुटुबाट निस्किने मुख्य रक्तनली च्यातिने (एओर्टिक डिसेक्सन) जस्ता जटिल समस्या निम्त्याउन सक्छ ।

कतिपय अवस्थामा मानिसहरू नियमित स्वास्थ्य परीक्षणका क्रममा मात्रै आफ्नो रक्तचाप उच्च रहेको थाहा पाउँछन् । भने केही बिरामीमा स्ट्रोक, हृदयघात वा अन्य गम्भीर समस्या देखिएपछि मात्रै उच्च रक्तचाप भएको पत्ता लाग्ने उनको भनाइ छ ।
तनावपूर्ण जीवनशैली, अस्वस्थकर खानपान, व्यायामको कमी, मोटोपना तथा शारीरिक निष्क्रियताका कारण उच्च रक्तचाप देखिनुका साथै हृदयघातको जोखिम पनि बढ्ने डा भट्टराईले बताए ।

उनले भने, ‘उच्च रक्तचाप पनि मुटुरोग अन्तर्गत नै पर्छ । यसकै रिस्क फ्याक्टरले नै हार्ट अट्याक गराउने हो ।’
डा. भट्टराईका अनुसार उच्च रक्तचाप हुँदा रक्तनलीभित्र निरन्तर दबाब र तनाव सिर्जना हुन्छ । रक्तनलीमा बोसो जम्ने प्रक्रिया सुरु हुन्छ, जसलाई ‘एथेरेस्क्लेरोटिक डिजिज’ भनिन्छ । यही प्रक्रिया मुटुको रक्तनलीमा सँगसँगै हुने भएकाले रक्तनली साँघुरिने र अवरुद्ध हुने जोखिम बढ्छ ।

उनले रक्तचाप भएका व्यक्तिले समयमै रक्तचाप नियन्त्रण नगरे, रगतमा चिनी तथा कोलेस्ट्रोलको मात्रा सन्तुलनमा नराखे र नियमित औषधि सेवन नगरेमा मुटुको नसामा गम्भीर असर पुग्नसक्ने चेतावनी दिए । जसका कारण हार्ट अट्याकसम्म हुनसक्ने बताए ।

डा. भट्टराईका अनुसार उच्च रक्तचाप मुख्यतः शरीरको आर्टेरियल सिस्टम अर्थात् धमनीसम्बन्धी रोग हो । उनले भेनस सिस्टम र आर्टेरियल सिस्टम गरी शरीरमा दुई प्रकारका रक्तनली रहने बताए ।

उनका अनुसार धमनीको (कडापन) वा तनाव बढ्दा रक्तचाप उच्च हुन्छ भने रक्तनलीहरू सामान्य अवस्थामा फर्किए रक्तचाप घट्न सक्छ । लामो समयसम्म रक्तचाप नियन्त्रणमा नरहे यसले शरीरका महत्वपूर्ण अङ्गहरूमा गम्भीर क्षति पु¥याउन सक्छ । उनले उच्च रक्तचापका कारण मिर्गौलाको फिल्टर गर्ने क्षमता कमजोर हुने बताए ।
उच्च रक्तचापले आँखाका रक्तनलीहरूमा पनि असर पु¥याउँछ । आँखाभित्रका साना नशा क्षतिग्रस्त हुँदा दृष्टि कमजोर हुँदै जाने वा आँखाको ज्योति नै गुम्न सक्ने खतरा हुन्छ ।

उनले अस्वस्थ जीवनशैलीका कारण पछिल्लो समय युवापुस्तामा उच्च रक्तचापको समस्या तीव्र रूपमा बढिरहेको बताए । अस्पतालमा आउने धेरै युवा बिरामीहरू राति अबेरसम्म बाहिर बस्ने, क्लब तथा मनोरञ्जनस्थलमा समय बिताउने, हुक्का तथा चुरोट सेवन गर्ने, मदिरा पिउने र अत्यधिक मासुजन्य परिकार खाने समूहका हुने गरेको उनले बताए ।
उनले पर्याप्त व्यायाम नगर्ने, राति ढिलो सुत्ने र बिहान ढिलो उठ्ने बानीले शरीरको प्राकृतिक जैविक चक्र (बायोलोजिकल रिदम) बिग्रने बताए ।

रक्तचाप देखिसकेपछि पहिलो काम भनेको औषधि सेवन गर्नु हो । उनले उच्च रक्तचापलाई बेवास्ता गर्नु खतरनाक हुने भन्दै समयमै औषधि सुरु गर्नु नै पहिलो प्राथमिकता हुनुपर्ने बताए ।
उनले औषधि सेवनमा लापरबाही नगर्न आग्रह गर्दै एक–दुई चक्की औषधिले नै भविष्यका ठूला जटिलता रोक्न सकिने बताए । उनका अनुसार औषधि नियमित खाने व्यक्तिहरूमा जटिलता कम हुने र समग्र आयु तथा जीवन गुणस्तर राम्रो हुने देखिन्छ, जबकि औषधि नखानेमा गम्भीर जोखिम बढ्छ ।

डा. भट्टराईका अनुसार उच्च रक्तचापलाई (साइलेन्ट किलर) भनिन्छ, किनभने धेरैजसो अवस्थामा यसको स्पष्ट लक्षण देखिँदैन । उनले बताएअनुसार केही व्यक्तिमा मात्र चक्कर लाग्ने, टाउको दुख्ने जस्ता सामान्य लक्षण देखिन सक्छन ।
पर्याप्त निद्रा नहुनु आफैँमा शरीरलाई तनाव (स्ट्रेस) को अवस्थामा पु¥याउने अवस्था हो, जसले रक्तचाप बढाउन सक्छ । रक्तचापको मुख्य उपचार नियन्त्रण हो । नियमित औषधि सेवन, जीवनशैली सुधार र निरन्तर निगरानी आवश्यक हुन्छ ।
उनले सामान्यतया वयस्क व्यक्तिले दैनिक ६–८ घण्टा गुणस्तरीय निद्रा लिनुपर्ने बताए । निद्रा नपुग्दा शरीरमा स्ट्रेस हर्मोनहरू बढ्ने र त्यसले रक्तचापमा प्रत्यक्ष असर गर्ने उनको भनाइ छ । त्यसको कारणले गर्दा नै उच्च रक्तचाप बढ्छ।

उनका अनुसार यसलाई नियमित औषधि सेवन गरेर कन्ट्रोल गर्ने हो । रोग पुरा जस्तो आज दुई चक्की खाएर जिन्दगीभर निको हुन सक्दैन् । यसलाई कन्ट्रोल गर्न नियमित औषधि सेवन गर्ने हो ।

युवापुस्तालाई अस्वस्थ जीवनशैली त्यागेर मुटु तथा उच्च रक्तचापसम्बन्धी रोगबाट जोगिन उनले आग्रह गरे । उनका अनुसार पछिल्लो समय बदलिँदो खानपान, काम गर्ने शैली र जीवनशैलीका कारण युवामा मुटुरोग तथा उच्च रक्तचापको जोखिम बढ्दै गएको छ ।

उनले विशेषगरी जंकफुडको सेवन घटाउन, मध्यपान तथा धुम्रपानबाट टाढा रहन र मासुजन्य परिकारको अत्याधिक प्रयोग नगर्न सुझाव दिए । उनले यसको सट्टा फलफूल र तरकारीको सेवन बढाउनुपर्ने बताए ।