सरस्वती पूजाको परम्परा कहिल्यै अन्त्य हुँदैन् : तारा लोचन न्यौपाने ‘सरस्वती पूजाः कला, संगीत र सिर्जनाको उत्सव हो’

काठमाडौं । शुक्रबार देशभर श्रद्धा र भक्तिपूर्वक सरस्वती पूजा, अर्थात् श्री पञ्चमी मनाइँदैछ । ज्ञान, विद्या, कला, संगीत र सृजनाकी देवी सरस्वतीको पूजा वैदिक सनातन परम्पराअनुसार विशेष महत्त्वका साथ गरिन्छ ।

‘ब्रह्मवैवर्त पुराण’ मा उल्लेख भएअनुसार विद्या, शब्द, कला र विज्ञानकी देवी सरस्वतीको पूजा श्रीकृष्णको वरदानअनुसार आजकै दिन गर्नुपर्ने मान्यता रहिआएको छ । यही विश्वासका आधारमा बिहानै उठी स्नान गरी शुद्ध वस्त्र धारण गरेर कलश स्थापना, गणेश, विष्णु, शिव र सूर्यको पूजा गर्दै सरस्वतीको आराधना गरिन्छ ।

सरस्वती पूजा विशेषतः विद्यार्थी, शिक्षक, सर्जक, कलाकार र बौद्धिक वर्गसँग गहिरो रूपमा जोडिएको पर्व हो । विद्यालय र कलेजहरूमा विशेष रौनक देखिन्छ । विद्यार्थीहरूका लागि नियमित पोसाकबिनै रंगीन पहिरनमा विद्यालय जाने स्वतन्त्रताले वातावरण थप उल्लासमय बनाउँछ ।

कक्षा कोठा, प्राङ्गण र मञ्चहरू रंगीन तोरण, फूलमाला, केराका दाम्चा, बाँस र अशोकका पातले सजाइन्छन् । कतिपय विद्यालयमा विद्यार्थीहरूको सक्रियतामा शाकाहारी भोजन तथा प्रसाद वितरण कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ ।

तराई क्षेत्रतिर सरस्वती पूजाका दिन बुनियाँ, बयर, फलफूल र गुलिया परिकार प्रसादका रूपमा बाँड्ने चलन छ । यस्ता परम्पराले धार्मिक आस्थासँगै सामाजिक सद्भाव र सामूहिक सहभागितालाई समेत बल पु¥याएको देखिन्छ ।

ज्योतिष तारा लोचन न्यौपानेका अनुसार आजको दिनलाई साना बालबालिकाका लागि अक्षरारम्भ गर्ने शुभ दिनका रूपमा पनि चिनिन्छ भने ‘क, ख, ग’ वा ‘अ, आ, इ’ बाट औपचारिक रूपमा पढाइ सुरु गराउने परम्परा छ ।

उनले जिब्रोमा ‘ॐ श्री सरस्वत्यै नमः’ लेखिदिने चलनले बालबालिकामा पढाइप्रतिको रुचि र तेजस्विता बढ्छ भन्ने विश्वास पनि रहिआएको भन्दै आजबाट वसन्त ऋतुको आगमन पनि हुने बताए ।

न्यौपानेका अनुसार यस वर्ष सरस्वती पूजा माघ शुक्ल पक्षको पञ्चमी तिथि, शुक्रबार परेको छ । सरस्वती माताको प्राकट्य दिन भएकाले विद्या, धन, कर्म वा साधनाको चाहना गर्ने सबैका लागि यो दिन अत्यन्त फलदायी मानिने पनि उनको भनाई छ । सरस्वती माताबाट उत्पन्न ‘सारेगमपधनिसा’ स्वरकै कारण उनीलाई संगीतकी देवी भनिएको पौराणिक विश्वास पनि प्रचलित छ ।

न्यौपाने भन्छन्, ‘शिक्षा, संस्कृति र धर्म समयसँगै रूप फेरिए पनि कहिल्यै लोप हुँदैनन् । विश्वास मान्ने–नमान्ने व्यक्तिगत कुरा भए पनि ज्ञानप्रतिको आस्था पुस्तान्तरण हुँदै जाने निश्चित छ । शिक्षकहरूले युवा पुस्तालाई संस्कार र ज्ञान हस्तान्तरण गरिरहेसम्म सरस्वती पूजाको परम्परा कहिल्यै अन्त्य हुँदैन ।’

काठमाडौँ उपत्यकाका नीलबाराही, लाजिम्पाट, स्वयम्भू, गैरीधाराको नील सरस्वती, ललितपुरको लेले लगायतका सरस्वती मन्दिरहरूमा विशेष मेला लाग्छ । पशुपतिनाथ परिसरमा रहेको सरस्वतीको मूर्तिलाई बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले मञ्जुश्रीका रूपमा पूजा गर्ने परम्परा पनि छ, जसले नेपाली समाजको धार्मिक सहिष्णुता र सांस्कृतिक विविधतालाई उजागर गर्छ । नेपालभरिका अधिकांश सरकारी विद्यालय परिसरमा सानो वा ठूलो सरस्वती मन्दिर हुनु यस पर्वको सामाजिक गहिराइको प्रमाण हो ।

सरस्वती देवीलाई केवल हिन्दु धर्मसँग मात्र सीमित गरेर हेर्नु उपयुक्त हुँदैन । विद्या, ज्ञान र सृजनाप्रतिको आस्थाका रूपमा सरस्वती पूजालाई सबै धर्म, वर्ग र समुदायले आत्मसात् गर्न सक्ने साझा सांस्कृतिक पर्वका रूपमा लिन सकिन्छ । यो दिन सर्जकहरूको विशेष दिन पनि हो ।

सरस्वती पूजा केवल धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र होइन, ज्ञान, सिर्जना र संस्कृतिप्रतिको सम्मान हो । यसले व्यक्ति, समाज र राष्ट्रलाई बौद्धिक रूपमा समृद्ध बनाउने सन्देश दिन्छ । आजको दिन ज्ञानको दीप प्रज्वलित गर्दै सृजनाको उज्यालो अनन्तकालसम्म फैलियोस् भन्ने कामनासहित सरस्वती पूजाको सार्थकता अझ गहिरो रूपमा अनुभूत हुन्छ ।