नेवार समुदायले दशैं मनाउँछन तर घटस्थापना भन्ने शब्द प्रयोग गर्दैनन् : प्रा.डा.नरेशमान बज्रचार्य

काठमाडौं । नेपालमा धार्मिक दृष्टिकोणले समाजको इतिहास हेर्दा हिन्दु र बौद्ध समाज प्रमुख रहेको छ । यद्यपि पछिल्लो समयमा मुसलमान समाज र अन्य धर्मसमुदाय पनि विकसित भएका छन् ।

तर काठमाडौं उपत्यकाको सामाजिक र सांस्कृतिक अध्ययन गर्दा मुख्य रूपमा नेवार हिन्दु समाज र नेवार बौद्ध समाजलाई ध्यान दिनुपर्दछ । प्राडा नरेशमान बज्राचार्यका अनुसार यी दुवै नेवार समाजले आफ्नो विशेष सांस्कृतिक र धार्मिक अभ्यासका माध्यमबाट असोज शुक्ल प्रतिपदादेखि पूर्णिमासम्म १५ दिन लामो पर्व मनाउने गर्छन् । स्थानीय भाषामा यस पर्वलाई ‘मोहनी’ भनिन्छ ।

मोहनी पर्व र दशैंबीच समानता र भिन्नतालाई बुझ्न आवश्यक रहेको बज्राचार्यले बताए । कतिपयले मोहनीलाई दशैंको समकक्षी वा नेपाली हिन्दु समुदायको दशैंसँग तुलना गर्ने गर्छन् । प्राडा बज्राचार्यले भने, ‘दशैं र मोहनी एउटै समयमा मनाइए पनि दुवै फरक परम्परा हो । यस पर्वको प्रारम्भ घटस्थापनाबाट होइन, जमरा रोपेर हुने परम्परा छ । स्थानीय भाषामा यसलाई ‘न्हला स्वाम्पीय’ भनिन्छ, जसको अर्थ जौं रोपेर उमार्ने भन्ने हुन्छ ।’

उल्लेखनीय कुरा के भने नेवार समुदायले कहिल्यै पनि घटस्थापना भन्ने शब्दको प्रयोग नगरेको बज्रचार्यले बताए । जमरा रोप्ने परम्परा भए पनि गाग्रो राखेर पूजा गर्ने चलन नभएको उनको भनाई छ । यसरी जमरामा हरेक दिन पानी छर्किने, मलजल गर्ने, र उचित रूपमा उमार्ने काम गरिन्छ । द्वितीयादेखि सप्तमीसम्म विशेष पूजा वा मन्दिर यात्रा गरिने परम्परा छैन् ।

असोज शुक्ल प्रतिपदाको दिन घरघरमा जमरा रोपेर मोहनीको सुरुवात हुन्छ । जमरा रोप्नेलाई आ–आफ्नो स्थानीय भाषामा ‘न्हला स्वाम्पीय’ पनि भन्दछन यो भनेको जौ रोपेर उमार्ने हो ।

बज्राचार्यका अनुसार मोहनी पर्वको आठौं दिन अष्टमीलाई स्थानीय भाषामा ‘कुँछी भ्वय’ भनिन्छ । ‘कुछी भ्वय’ शब्दका दुई व्याख्या छन् । पहिलो व्याख्याअनुसार कुछीको अर्थ ‘दुई माना’ हो, जसमा दुई मानाको भाँडाबाट चामल नापेर ठुलो भोज गर्ने प्रचलन छ । दोस्रो व्याख्याअनुसार, कुलछी भनेको परिवारका सबै दाजुभाइ, दिदीबहिनी, र कुलका मान्छेहरू क्रमशः बसेर खाने भोज हो । व्यवहारमा दुवै परम्परा आज पनि पालना गरिन्छ । यद्यपि आजकाल परिवारको मुख्य सदस्यलाई मात्र यस भोजमा राख्ने चलन बढेको छ ।

नवमीको दिनलाई ‘सोने’ भनिन्छ र यस दिन देवी–देवता मात्र नभई घरमा रहेका औजार, खड्ग, चामल, अन्न आदि सामग्रीको पूजा गरिन्छ । नवमीको दिन विसर्जन गर्ने परम्परा छैन।’ उनले भने । ‘दशमीको दिन बिहान फेरि पूजा गरेर पर्वको समापन गरिन्छ । यसरी मोहनी पर्वमा धार्मिक पूजाआजा, सामूहिक भोज, र सांस्कृतिक अभ्यास समन्वित रूपमा हुन्छ ।’

नेवार समाजमा दशैं जस्तो ठूला पीठमा भिडभाड गर्ने चलन कम रहेको उनले बताए । उनका अनुसार प्रायः सबैले नजिकको पीठ वा घरमा इष्टदेवताको पूजा गर्ने गर्छन् । हिन्दु नेवारहरूले आफ्नो परिवारको इष्टदेवताको पूजा गर्ने प्रचलन छ भने बौद्ध नेवारहरूले तान्त्रिक विधिबाट आफ्नो इष्टदेवताको पूजा गर्ने गर्छन् । गुरु वर्ग (जस्तै शाक्य, वज्राचार्य) ले लामो विधि विधानअनुसार पूजा गर्छन् । अनुयायीहरूले गुरु वा पुरोहितलाई बोलाएर पूजा गर्ने प्रचलन भए पनि अधिकांश घरमा घरमुखी पुरुष वा महिलाले नै पूजा सञ्चालन गर्छन् ।

नेवार समाजमा धार्मिक अभ्यास र सांस्कृतिक परम्परामा मासु, माछा, जाँड–रक्सीको प्रयोग सामान्य छ । यसमा मुख्य उद्देश्य पेट भर्नु मात्र होइन, सांकेतिक र धार्मिक अर्थ पनि रहेको प्राडा बज्राचार्यले बताए । तर शिक्षा र जनचेतनाको विकाससँगै यस्ता अभ्यासहरूमा सचेतनता आएको छ र अनावश्यक बलि दिने चलन घट्दै गएको छ ।
नेवार समाजको सांस्कृतिक संरचनालाई धर्मभन्दा अलग रहेर हेर्नुपर्ने बज्राचार्यको तर्क छ । ‘नेवा संस्कृति’ धार्मिक नभए पनि हिन्दु वा बौद्ध परम्परासँग समेटिएको उनले बताए । यस संस्कृति भित्र पर्व, भोज, र सामाजिक अभ्यास समाहित छन् । भोजमा मासु, माछा, र विभिन्न परिकार चल्ने प्रचलनको उदाहरण दिंदै उनले धार्मिक पूजाआजा गर्दा केही परिकार, जाँड, वा मांसाहार प्रयोग गर्ने चलन पनि सांकेतिक अर्थ बोकेको बताए ।

प्राडा बज्राचार्यले पुराना समयका तुलनामा बौद्ध समाजमा बलि दिने चलनको उल्लेख गरे । पहिले कतिपय बौद्ध परिवारमा अज्ञानतावश बलि दिने चलन थियो । यद्यपि आधुनिक शिक्षा र जनचेतनाका कारण यो चलन अब धेरै घटिसकेको छ । गुरु वर्गले तन्त्र विधि अनुसार पूजा गर्ने गर्छन्, जबकि सामान्य अनुयायीहरू घरकै रूपमा पूजा गर्छन् ।

बज्राचार्यका अनुसार नेवार समाजको परम्परागत पूजा तन्त्रमा पञ्चमकारको शब्द प्रयोग हुन्छ । तर बौद्ध तन्त्रमा यस्तो शब्द हुँदैन । यसरी देख्दा धार्मिक परम्परामा अन्तर भए पनि सांस्कृतिक अभ्यासमा मासु, माछा, र जाँड–रक्सीको प्रयोग समान देखिन्छ । यो प्रयोग सामाजिक वा सांकेतिक उद्देश्यका लागि गरिएको हुन्छ ।
प्राडा बज्राचार्यले यस पर्वको ऐतिहासिक विकास र सामाजिक अर्थमा प्रकाश पार्दै भने,‘नेवार समाज परम्परागत रूपमा धर्म, तन्त्र, र संस्कृति मिलाएर आफ्नो पहिचान राख्दै आएको छ । आदिवासी समाजको विकासक्रममा नेवार समाजको उत्पत्ति भएको र त्यसले हिन्दु र बौद्ध धर्म अपनाएको स्पष्ट छ ।

मोहनी पर्व एक सांस्कृतिक र धार्मिक मिश्रण हो, जसमा भोज, पूजा, र सामाजिक सहभागिता समाहित छन् । दशैंसँग समयअनुसार मिल्दोजुल्दो भएपनि पर्वको प्रारम्भ, विधि, र सामाजिक अभ्यासले मोहनीलाई छुट्टै बनाउने उनको तर्क छ । आधुनिक समयमा शिक्षा र जनचेतनाले पर्वको अभ्यासमा सुधार ल्याएको उनले बताए ।
नेवार समाजको अध्ययन गर्दा धर्म मात्र हेर्ने होइन, सामाजिक संरचना, सांस्कृतिक अभ्यास, भोजन परम्परा, र पारिवारिक संरचना समेत बुझ्नुपर्ने उनको तर्क छ । मोहनी पर्व नेवारी समुदायको धार्मिक र सांस्कृतिक पहिचानको महत्वपूर्ण अंग भएको उनले बताए ।

काठमाडौं उपत्यकामा नेवार हिन्दु र बौद्ध समाजले आफ्नो पहिचान, परम्परा, र सांस्कृतिक अभ्याससँगै मोहनी पर्वलाई मनाउँदै आएको छ । दशैंसँग तुलना गर्दा यसमा फरक परम्परा, पूजा विधि, भोज अभ्यास, र सामाजिक संरचना देखिन्छ । भविष्यमा यस विषयमा विस्तृत अनुसन्धान र दस्तावेजीकरण आवश्यक रहेको प्रा. डा. बज्राचार्यले औंल्याए ।