मंगलबार एकैदिन दुई हिमाली जिल्लामा बाढीको विनाशकारी असर देखियो। बिहानै रसुवाको नेपाल–चीन सिमाना हुँदै बग्ने भोटेकोशी नदीमा आएको बाढीले जनधनमा ठूलो क्षति पुर्यायो भने साँझ मुस्ताङको लोमान्थाङ क्षेत्रमा पनि बाढीको प्रकोप देखियो। यी दुवै खोला तिब्बतबाट नेपाल प्रवेश गर्ने हुन् र तिनका स्रोतहरू हिमाल र हिमताल हुन्।
तर, यो त पछिल्लो श्रृंखलाको एउटा घटना मात्र हो। पछिल्लो केही वर्षयता नेपालको उच्च हिमाली भेगहरूमा बाढी र पहिरोको जोखिम झनै बढिरहेको छ।
अघिल्ला विपद्का घटनाहरू
२०७९ जेठ ४ मा हुम्लाको नाम्खा गाउँपालिका–६ तिलगाउँमा दुईवटा हिमताल फुट्दा बाढी आयो। हिमताल फुटेको जानकारी जेठ १ मा भए पनि त्यसको पुष्टि गाउँले र सुरक्षाकर्मीको टोलीले ९ घण्टा पैदल हिँडेर गरे।
त्यसपछि असार २ मा हुम्लाकै सर्केगाड गाउँपालिकाको तीन गाउँ—रिप, जिउँसी, र एक अन्य गाउँ—बाढी र पहिरोले घेरिए। साना बस्तीहरू तत्काल नसरिए ठूला क्षतिको सम्भावना अझै कायम छ। लगभग ५०० घरधुरीलाई सुरक्षित स्थानमा सार्नुपर्ने बताइएको छ।
२०८० असोजमा सिन्धुपाल्चोकमा भारी वर्षाले जनधनको ठूलो क्षति भयो। बाढी–पहिरोबाट १३ जनाको ज्यान गयो र जिल्लाका अधिकांश सडक मार्ग पूर्ण रूपमा अवरुद्ध भए।
यसैगरी, २०८० साउनमा सोलुखुम्बुको खुम्बु पासाङल्हामु गाउँपालिका–५ मा खुम्बु थामे क्षेत्रको हिमताल फुट्दा बाढीले १४ घरसहित विद्यालय र क्लिनिकमा क्षति पुर्यायो।
२०८० फागुनमा मनाङको ढुकुरपोखरीमा गएको हिमपहिरोले माथिल्लो र तल्लो मनाङबीचको सम्पर्क केही समयका लागि टुटायो।
२०७८ सालमा पनि मनाङ र मुस्ताङमा यस्तै प्रकारका बाढी तथा हिमपहिरोले बस्तीहरू डुबानमा पार्दै सयौं परिवारलाई विस्थापित बनाएको थियो।
विज्ञको दृष्टिकोण: सावधानी आवश्यक
त्रिभुवन विश्वविद्यालयका वातावरण वैज्ञानिक सुदीप ठकुरीका अनुसार, हाल देखिएको बाढी मुख्यतः तीव्र वर्षाको कारण हो। हिमनदी, हिमताल, वा बाँध फुटेको पुष्टि नभए पनि ती क्षेत्रमा यस्ता संरचनाहरू रहेका छन्। विशेषगरी तिब्बतको माथिल्लो जलाधार क्षेत्रमा भारी वर्षा हुँदा त्यसको असर नेपालमा तुरुन्तै देखिन्छ।
सुक्खा भूमिमा एकैपटक ठूलो वर्षा हुँदा “फ्ल्यास फ्लड” को जोखिम अत्यधिक हुन्छ। यो परिघटना केही समयअघि कागबेनीमा पनि देखिएको थियो।
ठकुरी भन्छन्, “पहिले पानी नपर्ने ठाउँहरूमा पनि अहिले भारी वर्षा हुन थालेको देखिन्छ। त्यहाँको सुक्खा जमिनले पानी चाँडो सोस्न नसक्दा बाढीको रूपमा बहाव आउँछ।”
सतर्कता र दीर्घकालीन उपाय
नेपालका धेरै खोला तथा नदीहरूको जलस्रोत तिब्बतमा पर्छ। माथिल्लो तटीय क्षेत्रमा हुने कुनै पनि परिवर्तन वा विपद् नेपालको तल्लो भेगमा प्रभाव पार्ने सम्भावना प्रबल हुन्छ।
यसैले नदी किनार तथा जोखिमयुक्त भूभागमा नयाँ बस्ती बसाउँदा वा संरचना निर्माण गर्दा माथिल्लो तटीय क्षेत्रको भू–स्थिति, जलस्रोत र सम्भावित खतरा मूल्याङ्कन गरिनु अत्यावश्यक छ।
भविष्यमा यस्ता घटनाहरू दोहोरिन नदिन उच्च हिमाली क्षेत्रका जलाधारहरूको निरन्तर अध्ययन, सतर्कता, पूर्वसूचना प्रणालीको सुदृढीकरण, र स्थानीय तहमा विपद् व्यवस्थापन योजना तयार पार्नु अपरिहार्य देखिन्छ।
हिमनदी तथा हिमतालबाट उत्पन्न जोखिमहरूलाई ध्यानमा राख्दै दीर्घकालीन समाधानका उपायहरूमा सरकार, वैज्ञानिक तथा स्थानीय समुदायको सहकार्य आवश्यक छ।
