नेपालको शिक्षा माटो चिनाउने र मुटु जगाउने हुनुपथ्र्यो, तर त्यसो हुन सकेन : डा. चिन्तामणि योगी

काठमाडौं । संस्कृतिविद्, अध्यात्म चिन्तक एवम शिक्षासेवी डा. चिन्तामणि योगीले नेपालको वर्तमान शिक्षा प्रणालीले दक्ष जनशक्ति उत्पादन गरिरहेको भए पनि राष्ट्रप्रेमी, संस्कारित र आत्मनिर्भर नागरिक निर्माण गर्न नसकेको बताएका छन् ।

नेपाल न्यूज बैंकसँगको विशेष कुराकानीमा उनले शिक्षा प्रणालीलाई संस्कार, अध्यात्म, नैतिकता र राष्ट्रिय पहिचानसँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याए । डा. योगीले अहिलेको शिक्षाले ‘डाक्टर, इन्जिनियर र व्यवस्थापन विज्ञ’ उत्पादन गरिरहेको भए पनि उनीहरूलाई देशमै योगदान दिन प्रेरित गर्न नसकेको बताए ।

उनका अनुसार नेपालको शिक्षा प्रणालीले युवालाई विदेशमुखी बनाइरहेको छ र यसले देशलाई मेनपावर कम्पनी बनाउने जोखिम बढाएको छ । उनले शिक्षा केवल रोजगारी प्राप्त गर्ने माध्यम मात्र नभई व्यक्तित्व, नैतिकता र राष्ट्रिय चेतना विकास गर्ने साधन हुनुपर्ने धारणा राखे । ‘हाम्रो शिक्षा माटो चिनाउने र मुटु जगाउने हुनुपथ्र्यो, तर त्यसो हुन सकेन,‘ उनले भने ।

डा. योगीले शिक्षा र स्वास्थ्य जस्ता आधारभूत क्षेत्र व्यापारको विषय बन्न नहुने बताए । राज्यले सबै नागरिकलाई पहुँचयोग्य र गुणस्तरीय शिक्षा सुनिश्चित गर्नुपर्ने उनको भनाइ थियो । निजी वा सरकारी विद्यालयमध्ये कुन राम्रो भन्ने बहसभन्दा पनि सबै वर्ग, जाति र समुदायले सहज रूपमा शिक्षा प्राप्त गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु महत्वपूर्ण रहेको उनले उल्लेख गरे ।

उनले वर्तमान पाठ्यक्रममा नेपालको इतिहास, संस्कृति, कृषि, जडीबुटी, योग, अध्यात्म र स्थानीय ज्ञान प्रणालीलाई पर्याप्त स्थान नदिइएको गुनासो गरे । नेपालको प्रत्येक जिल्ला आफ्नै इतिहास, परम्परा, कृषि उत्पादन र उद्यमशीलताका विशेषताले समृद्ध भए पनि शिक्षाले ती विषयसँग विद्यार्थीलाई जोड्न नसकेको उनको भनाइ छ ।

कुराकानीका क्रममा उनले गुरुकुल शिक्षा प्रणाली नेपालको मौलिक शैक्षिक परम्परा भएको स्मरण गराए । स्वर्गद्वारी, देवघाट, जनकपुर, भोजपुरलगायत विभिन्न क्षेत्रका गुरुकुलहरूले ज्ञान, विज्ञान, आयुर्वेद, ज्योतिष, कृषि, साहित्य र दर्शनलाई एकीकृत रूपमा सिकाउने गरेको उल्लेख गर्दै उनले आधुनिक शिक्षा प्रणालीले पनि त्यसबाट सिक्नुपर्ने बताए ।

डा. योगीले आधुनिक शिक्षा र प्रविधिको महत्त्व स्वीकार गर्दै त्यसलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्न नहुने स्पष्ट पारे । तर आधुनिकतासँगै नेपालको वैदिक ज्ञान, योग, संस्कृति र परम्परागत विज्ञानलाई पनि शिक्षा प्रणालीमा समावेश गर्नुपर्नेमा उनले जोड दिए । ‘हामीलाई आधुनिकता पनि चाहिन्छ र प्राचीनताको ज्ञान पनि चाहिन्छ,‘ उनले भने ।

उनका अनुसार नेपालको सांस्कृतिक सम्पदा, योग, ध्यान र अध्यात्मलाई विश्वस्तरमा प्रवद्र्धन गर्न सकिने ठूलो सम्भावना छ । लुम्बिनी, गोरखनाथ परम्परा, अष्टावक्र दर्शन, वैदिक ज्ञान र प्राकृतिक सम्पदालाई पर्यटन तथा सांस्कृतिक कूटनीतिसँग जोडेर नेपालले नयाँ पहिचान निर्माण गर्न सक्ने उनले बताए ।

डा. योगीले विदेशमा रहेका नेपाली र विदेशी नागरिकहरू नेपालप्रति आकर्षित हुने मुख्य कारण यहाँको संस्कृति, प्रकृति र जीवनदर्शन भएको उल्लेख गरे । नेपालका नागरिकले आफ्नै देशको मूल्य र विशेषतालाई बुझ्न नसकेको तर विदेशीहरू नेपालबाट गहिरो प्रेरणा लिएर फर्किने गरेको उनको अनुभव छ ।

समृद्ध नेपालको आधार संस्कारमूलक, चेतनामूलक, अध्यात्ममूलक र राष्ट्रमूलक शिक्षा भएको उल्लेख गर्दै गुरुकुल परम्परा र आधुनिक शिक्षाबीच सन्तुलन कायम गर्न सके देशको भविष्य उज्ज्वल बन्ने विश्वास उनले व्यक्त गरे ।

नेपालको आरोग्य दर्शन विश्वका लागि मार्गदर्शक बन्नसक्छ

डा. योगीले नेपालको प्रकृति, संस्कृति, पारिवारिक जीवनशैली र आध्यात्मिक चेतनामा विश्वलाई आरोग्यको मार्ग देखाउने अद्वितीय क्षमता रहेको बताएका छन् । उनले नेपाललाई केवल पर्यटनको गन्तव्यका रूपमा नभई आरोग्य, शान्ति र जीवनदर्शनको केन्द्रका रूपमा विकास गर्नुपर्ने धारणा व्यक्त गरे ।

डा. योगीले विकसित मुलुकहरूमा बढ्दो मानसिक तनाव र जीवनशैलीजन्य समस्याप्रति चिन्ता व्यक्त गर्दै नेपालको वातावरणले मानिसलाई स्वाभाविक रूपमा शान्ति र सन्तुलन प्रदान गर्न सक्ने बताए ।

उनले अमेरिकामा हुर्किएकी १६ वर्षीया नेपाली मूलकी एक किशोरीले दाङमा केही साताको बसाइपछि आफ्नो मानसिक तनाव पूर्ण रूपमा हटेको अनुभव सुनाएको प्रसंग उल्लेख गर्दै नेपालको हावा, माटो, परिवार र सामाजिक जीवनमै आरोग्यको शक्ति रहेको दाबी गरे ।

‘नेपालको प्रकृति, यहाँको पारिवारिक संस्कार, गाउँघरको जीवनशैली, पहाड र हिमालको वातावरणले मानिसलाई भित्री शान्ति दिन्छ,‘ उनले भने । विदेशीहरू नेपाल आएर यहाँको संस्कृति र मानवीय व्यवहारबाट प्रभावित हुने गरेको उनको अनुभव छ ।

उनले नेपाललाई ‘आरोग्य पर्यटन’को विश्व केन्द्र बनाउन सकिने सम्भावना औँल्याए । यसका लागि महँगा संरचना, कृत्रिम कार्यक्रम वा व्यावसायिक प्याकेज आवश्यक नरहेको उनको भनाइ छ । विदेशी पर्यटकलाई नेपालको गाउँ, पहाड, हिमाल, तराई, संस्कृति र जनजीवनसँग जोड्न सके मात्र पनि उनीहरूले वास्तविक आरोग्यको अनुभव गर्न सक्ने उनले बताए ।

डा. योगीले आरोग्यलाई केवल औषधि वा उपचारसँग मात्र जोडेर हेर्न नहुने धारणा राखे । उनका अनुसार पूर्वीय दर्शनले रोग लागेपछि उपचार गर्नेभन्दा रोग लाग्नै नदिने जीवनशैलीलाई महत्व दिन्छ । ‘पश्चिमले रोगको उपचारमा जोड दिन्छ भने पूर्वले स्वस्थ जीवनशैलीमार्फत रोगको रोकथाममा ध्यान दिन्छ,‘ उनले भने ।

उनले आरोग्यको आधार समग्र जीवनशैली भएको उल्लेख गर्दै तुलसी, जडीबुटी, योग, प्राणायाम र प्राकृतिक उपचारका विधिहरू महत्वपूर्ण भए पनि त्यसको केन्द्रमा प्रेम, सकारात्मकता र प्राणमय जीवन हुनुपर्ने बताए । ‘प्राणायामभन्दा प्राणमय जीवन ठूलो हो, आसनभन्दा प्रेममय जीवन ठूलो हो,‘ उनले भने ।

योग र ध्यानको विश्वव्यापी प्रभावबारे चर्चा गर्दै डा. योगीले संसारलाई जटिल योगाभ्यासभन्दा पनि विश्राम र मानसिक शान्तिको अभ्यास आवश्यक रहेको बताए । उनले ‘शवासन’लाई पूर्ण विश्राम, मानसिक शून्यता र आन्तरिक सन्तुलनको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गर्दै आधुनिक विश्वका नेता तथा नीति निर्माताहरूले समेत यसको मर्म बुझ्न आवश्यक रहेको धारणा राखे ।

उनका अनुसार आरोग्य भनेको केवल शारीरिक स्वास्थ्य मात्र होइन, मानसिक, बौद्धिक, भावनात्मक र आध्यात्मिक सन्तुलनको अवस्था हो । यही समग्र दृष्टिकोणले नेपाललाई विश्वसामु फरक पहिचान दिलाउन सक्ने उनले बताए ।

डा. योगीले ‘आरोग्यम् धर्म साधनम्, आरोग्यम् कर्म साधनम्, आरोग्यम् राष्ट्र सेवनम’ भन्ने वैदिक अवधारणालाई स्मरण गराउँदै आरोग्यलाई शिक्षा, परिवार, पर्यटन र राष्ट्रिय विकास नीतिको आधार बनाउनुपर्ने सुझाव दिए ।