दशैं नजिकिँदै गर्दा चङ्गा व्यापारमा उत्साह, तर परम्परा हराउँदै गएको व्यवसायीको चिन्ता

काठमाडौं । दशैं नजिकिँदै गर्दा आकाशमा चङ्गा उडाउने रङ्गीन दृश्यसँगै बजारमा यसको किनबेच बढ्ने गर्छ । दशैं र चङ्गाबीच नेपाली समाजमा लामो समयदेखि जोडिएको सांस्कृतिक सम्बन्ध छ ।

तर पछिल्ला वर्षमा बदलिँदो जीवनशैली, मोबाइल र प्रविधिप्रतिको आकर्षण तथा चङ्गाको बढ्दो मूल्यले ऐतिहासिक परम्परामा असर पारेको व्यवसायीहरू बताउँछन् ।

ललितपुरको पाटनस्थित ट्यागल क्षेत्रमा चङ्गा व्यापार गर्दै आएका गोपाल देउलाको परिवारका लागि यो व्यवसाय केवल आम्दानीको माध्यम मात्र होइन, पुस्तौँदेखि जोडिएको पहिचान पनि हो ।

करिब ३५,४० वर्षदेखि सञ्चालनमा रहेको सबैभन्दा पुरानो उनीहरूको पसलले पाटनमा चङ्गा व्यापारको पुरानो इतिहास बोकेको छ । गोपालपछि उनका छोरा विजय देउलाले पनि यही व्यवसायलाई निरन्तरता दिइरहेका छन् ।

तर यस वर्ष चङ्गाको व्यापार उनीहरूले अपेक्षा गरेअनुसार हुन सकेको छैन । लगातारको वर्षा, बाढीपहिरोको प्रभाव, सडकको अवस्थालगायत कारणले ग्राहकको आवागमन र व्यापारमा असर परेको विजय बताउँछन् ।

‘यो वर्ष चङ्गाको व्यापार घटेकै हो । पसलहरू धेरै भएका छन्, तर चङ्गा उडाउनेहरू खासै देखिँदैनन्,’ विजय भन्छन्, ‘पहिला पाँच–दस रुपैयाँमा पाइने चङ्गा अहिले महँगो भएको छ । त्यसैले सबैले उडाउन सक्ने अवस्था पनि छैन ।’

उनका अनुसार चङ्गा व्यापारमा देखिएको अर्को चुनौती नयाँ पुस्ताको बदलिँदो रुचि हो । पहिले दशैं आउनासाथ बालबालिका चङ्गा उडाउन उत्साहित हुन्थे । अहिले भने धेरै बालबालिका मोबाइलमा व्यस्त हुने गरेका छन् । कतिपयलाई चङ्गाभन्दा ड्रोन उडाउन बढी रमाइलो लाग्न थालेको उनको अनुभव छ ।

उनले भने, ‘अहिलेको नयाँ पुस्ताका बालबालिका मोबाइलमा बढी व्यस्त छन् । उनीहरूलाई चङ्गा उडाउनुभन्दा ड्रोन उडाउन रमाइलो लाग्न थालेको छ । चङ्गा उडाउन पनि उनीहरूलाई गाह्रो लाग्छ । यिनै कारणले गर्दा यस वर्ष चङ्गा उडाउनेहरूको सङ्ख्या घटेको हो ।’

विदेशबाट आउने चङ्गामा निर्भर बजार

देउलाका अनुसार नेपालमा चङ्गा उत्पादन नहुँदा बजार मुख्यतः आयातमा निर्भर छ । कागजका चङ्गा भारतबाट आउने गरेका छन् भने कपडाबाट बनेका विभिन्न डिजाइनका चङ्गा चीनबाट समेत आयात हुने गरेका छन् ।

यसले गर्दा व्यवसायीले खरिद मूल्य निर्धारणमा पर्याप्त नियन्त्रण राख्न नसकेको उनको भनाइ छ । विदेशबाट आउने सामानको मूल्य बढ्दा त्यसको असर नेपाली बजारमा पर्ने गरेको छ ।

‘हामीले भारतबाट चङ्गा ल्याएर बेच्ने हो । बाहिरबाट आउने भएपछि उनीहरूले जे मूल्य तोक्छन्, त्यसैअनुसार लिनुपर्ने बाध्यता छ,’विजय भन्छन् ।

उनका अनुसार पसल सञ्चालन गरेर दैनिक खर्च धान्न सकिए पनि यो व्यवसायबाट ठूलो आम्दानी हुने अवस्था छैन । तैपनि पुर्खाले गर्दै आएको व्यवसाय र त्यससँग जोडिएको सांस्कृतिक पहिचान जोगाउन आफूहरूले पसललाई निरन्तरता दिइरहेको उनी बताउँछन् ।

‘पसलबाट खान पुग्ने आम्दानी हुन्छ भन्ने मात्रै होइन । आफ्नो देशको पहिचान किन गुमाउने भन्ने कुरा हो । त्यसैले दुःख गरेर भए पनि पसल चलाइरहेका छौँ,’ उनी भन्छन् ।

पुस्तान्तरणको चुनौती

गोपाल देउला लामो समयदेखि चङ्गा व्यापारमा संलग्न छन् । तर पछिल्लो समय व्यापारमा आएको परिवर्तन र चङ्गा उडाउनेहरूको घट्दो आकर्षणले उनलाई चिन्तित बनाएको छ । मोबाइल र अन्य प्रविधिमा बढ्दो व्यस्तताले बालबालिकाको रुचि फेरिएको उनको बुझाइ छ ।

चङ्गा व्यापारमा संलग्न परिवारले यसलाई निरन्तरता दिन सके पनि आगामी पुस्ताले यही व्यवसाय रोज्छन् भन्ने निश्चित छैन । विजयका अनुसार व्यवसायलाई अगाडि बढाउने इच्छा भए पनि नयाँ पुस्ताको रुचि र चाहनाले त्यसको भविष्य निर्धारण गर्नेछ ।

यद्यपि, उनी दशैंमा चङ्गा उडाउने परम्परालाई जोगाउनुपर्नेमा जोड दिन्छन् । अरू समयमा उडाउन नभ्याए पनि घटस्थापनादेखि विजयादशमीसम्मको अवधिमा कम्तीमा केही दिन चङ्गा उडाउन उनी नयाँ पुस्तालाई आग्रह गर्छन् ।

व्यापार छ, तर उत्साह छैन

चङ्गा बिक्री गर्ने रिना मगर पनि यस वर्षको व्यापारलाई सामान्य नै मान्छिन् । उनका अनुसार पानी परेपछि चङ्गाको बिक्रीमा केही सुधार देखिए पनि समग्रमा व्यापारको अवस्था खासै उत्साहजनक छैन । गत वर्षको तुलनामा केही सामानको कारोबार बढेको अनुभव भए पनि बजारमा अपेक्षित चहलपहल नरहेको उनी बताउँछिन् ।

उनले भनिन्, ‘यसवर्ष व्यापार ठीकै छ । गत वर्षको तुलनामा अहिले सामान र धागोको बिक्री बढ्दै गएको छ । तर व्यापार भनेजस्तो उत्साहजनक चाहिँ छैन ।’

मगरको पसलमा कागज र प्लास्टिककादेखि कपडाबाट बनेका विभिन्न डिजाइनका चङ्गासम्म पाइन्छन् । ग्राहकको रुचिअनुसार चङ्गाको आकार, बनावट र मूल्य फरक हुने गरेको छ । साना बालबालिकाले प्रयोग गर्ने प्लास्टिकका तथा कागजका चङ्गाको माग रहने गरेको उनी बताउँछिन् । चिनियाँ चङ्गामा चील, स्पाइडरम्यान र डोरेमोनजस्ता चित्रसमेत पाइन्छन् ।

उनका अनुसार चङ्गा र त्यसका लागि आवश्यक सामग्रीको मूल्यसमेत बढ्दै गएको छ । ठूला आकारका चङ्गा १५० देखि २०० रुपैयाँसम्म पर्ने गरेका छन् । मूल्य बढे पनि ग्राहकले आफ्नो आवश्यकता र क्षमताअनुसार चङ्गा रोज्ने गरेका छन् ।

अनलाइन व्यापारको प्रभाव र ग्राहकको विश्वास

चङ्गा व्यापारमा अनलाइन बजारको प्रभाव पनि देखिन थालेको छ । अर्का व्यापारी किशोर देउलाका अनुसार अनलाइन माध्यमबाट सामान बिक्री हुनेक्रम बढे पनि ग्राहकको एउटा समूह अझै पसलमै आएर चङ्गा हेर्ने, छाम्ने र गुणस्तर बुझेर किन्ने पक्षमा छ ।

आफ्नो पसलमा कटन, नाइलन र सिलिकनजस्ता सामग्रीबाट बनेका चङ्गा पाइने भए पनि कटनका चङ्गा बढी बिक्री हुने गरेको उनी बताउँछन् । साना सजावटी चङ्गा केही आफूहरूले बनाउने गरे पनि अधिकांश चङ्गा भारत तथा कपडाका चङ्गा चीनबाट आउने गरेका छन् ।

किशोरका अनुसार यस वर्ष व्यापार ठीकै छ । तर पानी परेका दिनमा ग्राहकको आवागमन प्रभावित हुने गरेको छ । अनलाइन व्यापारका कारण मात्रै आफ्नो कारोबारमा ठूलो घाटा नभएको उनको भनाइ छ । पुराना ग्राहक र वरपरका उपभोक्ता पसलमै आएर सामान किन्ने गरेका छन् ।

उनका अनुसार चङ्गाको मूल्य र गुणस्तरअनुसार ग्राहकले रोजाइ गर्ने गरेका छन् । सामान्यदेखि हजारौँ रुपैयाँ पर्ने चङ्गासम्म बजारमा उपलब्ध छन् ।

परम्परा जोगाउने जिम्मेवारी कसको ?

दशैं नजिकिँदै गर्दा बजारमा किनबेच जारी छ । पसलहरूमा विभिन्न रङ, आकार र डिजाइनका चङ्गा सजिएका छन् । तर चङ्गा बिक्री भइरहनु र चङ्गा उडाउने संस्कृति जीवन्त रहनु एउटै कुरा होइन भन्ने व्यवसायीहरूको अनुभव छ ।

एकातिर चङ्गाको बढ्दो मूल्य र आयातमा निर्भरता छ भने अर्कोतिर नयाँ पुस्ताको बदलिँदो रुचि छ । वर्षाले पनि यस वर्षको व्यापारलाई प्रभावित गरेको व्यवसायीहरू बताउँछन् । यी चुनौतीका बीच चङ्गा पसल चलाइरहेका व्यवसायीका लागि यो मौसमी कारोबार मात्र नभई सांस्कृतिक परम्परा र पारिवारिक विरासतसँग जोडिएको विषय बनेको छ ।

पाटनमा पुस्तौँदेखि चङ्गा व्यापार गर्दै आएको देउला परिवारका लागि पसल निरन्तर चलाउनु आफ्नै पहिचान जोगाउनु पनि हो । तर यो परम्परा आगामी पुस्तासम्म पुग्छ कि पुग्दैन भन्ने प्रश्न भने उनीहरूकै अनुभवले अनुत्तरित छा