यसै वर्ष गैंडा गणना गर्ने तयारी, निजी क्षेत्रसँग समेत सहकार्य

नेपालमा भेटिने दुर्लभ एकसिङे गैंडाको गणना यसै वर्ष गर्ने तयारी भएको छ। निकुञ्ज विभागका महानिर्देशक डा. रामचन्द्र कँडेलका अनुसार फागुनको अन्तिम वा चैतको पहिलो साताभित्रै गणना सुरु गर्ने गरी आवश्यक तयारी भइरहेको छ।

सरकारले चालु आर्थिक वर्षमा गैंडा गणनाका लागि २० लाख रुपैयाँ मात्र विनियोजन गरेको छ। विभागले भने १ करोड ५० लाख बराबरको खर्च अनुमान गरेको छ। बाँकी रकम निजी क्षेत्र र विभिन्न सहयोगी संस्थाबाट जुटाउने योजना बनाइएको विभागले जनाएको छ।

डा. कँडेलका अनुसार उद्योग वाणिज्य महासंघ, बैंक तथा वित्तीय संस्था र अन्य निकायसँग सहकार्य गरी गणना अभियान अघि बढाइनेछ। यसअघि बजेट अभावकै कारण २०८१ सालमा तय गरिएको गणना स्थगित भएको थियो। सन् २०२१ मा भएको अघिल्लो गणनापछि पहिलो पटक यो वर्ष फेरि गैंडा गणना हुन लागेको हो।

गणना प्रक्रिया

गैंडा गणना कार्य वैज्ञानिक तरिकाले सम्पन्न गरिन्छ। राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्रलाई विभिन्न ब्लकमा विभाजन गरी प्राविधिक टोलीले प्रत्यक्ष अवलोकन, दूरबिन, क्यामेरा र जीपीएस प्रयोग गरेर गैंडाको विवरण संकलन गर्छन्। यसका लागि झण्डै ५० वटा हात्ती र २५० भन्दा बढी जनशक्ति आवश्यक पर्छ।

चितवन, पर्सा, बर्दिया र शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जमा गणना हुने छ। गणना सुरु भएदेखि २०–२५ दिनभित्र सक्ने लक्ष्य छ। परिणाम पनि छोटो समयमै सार्वजनिक गर्ने योजना विभागले बनाएको छ।

गैंडाको संरक्षण स्थिति

सन् २०२१ मा गरिएको गणनामा नेपालभर ७५२ वटा गैंडा रहेको तथ्यांक सार्वजनिक भएको थियो। यसअघि २०१५ मा ६४५ वटा गैंडा भेटिएका थिए। १९६० को दशकमा गैंडाको संख्या एक सय नजिक झरे पनि संरक्षण प्रयासका कारण पुनः वृद्धि भएको हो।

हाल चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा सबैभन्दा धेरै गैंडा छन्, तर पछिल्ला पाँच वर्षमा मात्र १४१ वटा गैंडा मृत भेटिएका छन्। विशेषज्ञहरूका अनुसार चितवनमा करिब ८५० गैंडा अटाउन सक्छन्। बर्दियामा १००, शुक्लाफाँटामा ५० र कोशीटप्पुमा ४० गैंडा बस्न सक्ने क्षमता रहेको अनुमान गरिएको छ।

किन गणना महत्त्वपूर्ण?

विभागका प्रवक्ता वेदकुमार ढकालका अनुसार गैंडाको संख्या, प्रजनन अवस्था, विचरण र वासस्थानबारे अद्यावधिक जानकारी लिन गणना अत्यावश्यक हुन्छ। यसबाट संरक्षण योजना बनाउन, घाँसेमैदान व्यवस्थापन गर्न र गैंडाको उपयुक्त वासस्थान तय गर्न सहयोग मिल्छ।

प्रमुख संरक्षण अधिकृत डा. गणेश पन्तका शब्दमा, “गैंडा गणना केवल संख्या बुझ्ने प्रक्रिया होइन, संरक्षण रणनीति निर्माण गर्ने आधार पनि हो।”

नेपालको जैविक विविधता र पहिचानसँग गाँसिएको गैंडा संरक्षणलाई निरन्तरता दिन यसपालिको गणना निर्णायक हुने विभागले जनाएको छ।