आत्मदाहको समाजशास्त्र: गणेश नेपालीको घटनाले नेपाली समाजलाई सोधेका प्रश्नहरू

– कैलाश सिलवाल
(समाजशास्त्रका विद्यार्थी)
काठमाडौँको त्रिपुरेश्वरमा गणेश नेपालीले गरेको आत्मदाह र त्यसपछिको निधनले नेपाली समाजलाई गहिरो रूपमा झस्काएको छ। यस घटनाको वास्तविक कारणबारे सम्बन्धित निकायको अनुसन्धान जारी छ, त्यसैले कुनै निश्चित निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। तर समाजशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट हेर्दा यस्ता घटनाहरू केवल व्यक्तिगत निर्णय वा व्यक्तिगत असफलताका रूपमा सीमित रहँदैनन्; यिनले समाजको संरचना, राज्यको उत्तरदायित्व, सामाजिक सम्बन्ध र नागरिकको अनुभवबारे गम्भीर प्रश्न उठाउँछन्।
समाजशास्त्रले व्यक्तिलाई समाजबाट अलग अस्तित्वका रूपमा हेर्दैन। व्यक्तिको सोच, व्यवहार, निर्णय र जीवनका अवसरहरू सामाजिक संरचना, आर्थिक अवस्था, राजनीतिक प्रणाली, संस्कृति र सामाजिक सम्बन्धबाट प्रभावित हुन्छन्। त्यसैले कुनै पनि आत्महत्या वा आत्मदाहलाई केवल व्यक्तिको इच्छाशक्ति वा कमजोरीको परिणाम मान्नु समाजशास्त्रीय रूपमा अधुरो विश्लेषण हुन्छ।
समाजशास्त्रका अग्रणी चिन्तक एमिल दुर्खाइमले आफ्नो प्रसिद्ध कृति Suicide (१८९७) मा आत्महत्यालाई “सामाजिक तथ्य (Social Fact)” का रूपमा विश्लेषण गरेका थिए। उनका अनुसार आत्महत्याको दर समाजमा विद्यमान सामाजिक एकता (Social Integration) र सामाजिक नियमन (Social Regulation) को अवस्थासँग सम्बन्धित हुन सक्छ। जब व्यक्तिले आफू समाजबाट टाढिएको, असुरक्षित, अन्योलग्रस्त वा सामाजिक रूपमा असम्बद्ध भएको महसुस गर्छ, त्यस्ता अवस्थाहरूले जोखिम बढाउन सक्छन्। यसको अर्थ कुनै एक घटनाको कारण दुर्खाइमको सिद्धान्तले पूर्ण रूपमा व्याख्या गर्छ भन्ने होइन, तर सामाजिक सन्दर्भलाई बुझ्न यो उपयोगी दृष्टिकोण हो।
नेपाल अहिले तीव्र सामाजिक परिवर्तनको चरणमा छ। ग्रामीण समाजबाट शहरीकरण, संयुक्त परिवारबाट एकल परिवार, वैदेशिक रोजगारी, बढ्दो उपभोक्तावाद, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव, आर्थिक असमानता र राजनीतिक असन्तुष्टिले सामाजिक सम्बन्धहरूको स्वरूप परिवर्तन गरिरहेका छन्। यस्ता परिवर्तनले अवसर पनि ल्याएका छन्, तर केही व्यक्तिका लागि असुरक्षा र एक्लोपन पनि बढाउन सक्छन्।
समाजशास्त्री रबर्ट के. मर्टनको Strain Theory अनुसार समाजले सफलता प्राप्त गर्ने लक्ष्य त निर्धारण गर्छ, तर सबैलाई समान अवसर उपलब्ध नहुन सक्छ। लक्ष्य र अवसरबीचको अन्तर बढ्दै जाँदा केही व्यक्तिमा गहिरो तनाव उत्पन्न हुन सक्छ। यो सिद्धान्त सबै घटनामा लागू हुन्छ भन्ने होइन, तर सामाजिक असमानता र अवसरको असन्तुलनले व्यक्तिको अनुभवलाई कसरी असर गर्न सक्छ भन्ने बुझ्न मद्दत गर्छ।
त्यसैगरी योहान गाल्टुङले प्रतिपादन गरेको संरचनात्मक हिंसा (Structural Violence) को अवधारणाले पनि महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ। जब सामाजिक, आर्थिक वा प्रशासनिक संरचनाका कमजोरीका कारण केही नागरिकले आफ्ना आधारभूत अधिकार, सेवा वा अवसरमा समान पहुँच पाउँदैनन्, त्यसले उनीहरूको जीवनमा गहिरो असर पार्न सक्छ। यो हिंसा प्रत्यक्ष देखिँदैन, तर यसको प्रभाव दीर्घकालीन हुन सक्छ।
यस घटनालाई यही दृष्टिकोणबाट हेर्दा प्रश्न केवल “गणेश नेपालीले किन यस्तो गरे?” भन्ने होइन। प्रश्न यो पनि हो—के हाम्रो समाज र राज्यले नागरिकलाई आफ्ना समस्या राख्ने, न्याय खोज्ने र सहयोग प्राप्त गर्ने पर्याप्त अवसर दिएका छन्? यो प्रश्नको उत्तर अनुसन्धान, सार्वजनिक नीति र सामाजिक अभ्यासबाट खोजिनुपर्छ।
यस घटनाको अनुसन्धानबाट जुनसुकै निष्कर्ष आए पनि नेपालले केही आधारभूत पाठ सिक्नैपर्छ। मानसिक स्वास्थ्यलाई स्वास्थ्य नीतिको केन्द्रमा राख्नुपर्छ। स्थानीय तहसम्म मनोसामाजिक परामर्श सेवा विस्तार गर्नुपर्छ। सार्वजनिक संस्थाहरूलाई थप उत्तरदायी बनाउनुपर्छ। युवाका लागि सम्मानजनक रोजगारी र अवसर सिर्जना गर्नुपर्छ। विद्यालय र विश्वविद्यालयमा मानसिक स्वास्थ्य, जीवन सीप र नागरिक शिक्षालाई बलियो बनाउनुपर्छ।
समाजको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। परिवारमा संवाद, समुदायमा सहकार्य, सञ्चारमाध्यममा जिम्मेवार समाचार सम्प्रेषण र सामाजिक सञ्जालमा तथ्यमा आधारित बहसको संस्कृति विकास गर्न आवश्यक छ। संकटमा रहेका व्यक्तिलाई दोष दिनु होइन, उनीहरूको आवाज सुन्नु र आवश्यक सहयोगतर्फ जोड्नु नै सामाजिक उत्तरदायित्व हो।
समाजशास्त्रले हामीलाई एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ सिकाउँछ—व्यक्तिको पीडालाई बुझ्न व्यक्तिलाई मात्र हेरेर पुग्दैन; उसलाई घेरेको समाज, राज्य, संस्कृति, अर्थतन्त्र र संस्थागत संरचनालाई पनि बुझ्नुपर्छ। यही कारणले आत्मदाहजस्ता घटनालाई केवल व्यक्तिगत त्रासदी नभई समाजका लागि आत्मसमीक्षाको अवसरका रूपमा पनि लिनुपर्छ।
अन्ततः कुनै पनि लोकतान्त्रिक समाजको सफलता नागरिकको जीवनप्रतिको सम्मान, न्यायमा विश्वास, सामाजिक एकता र संस्थागत उत्तरदायित्वबाट मापन हुन्छ। यदि गणेश नेपालीको दुःखद घटनाले हामीलाई अझ संवेदनशील, उत्तरदायी र समावेशी समाज निर्माणतर्फ प्रेरित गर्न सक्यो भने, त्यो नै यस घटनाबाट लिन सकिने सबैभन्दा सकारात्मक पाठ हुनेछ।
समाजशास्त्रको दृष्टिमा एउटा नागरिकको पीडा केवल व्यक्तिगत कथा होइन; त्यो समाजको संरचना, मूल्य, संस्था र उत्तरदायित्वको पनि ऐना हो। त्यसैले जीवनको रक्षा गर्नु केवल व्यक्तिगत दायित्व होइन, सम्पूर्ण समाजको सामूहिक जिम्मेवारी हो। सबैको जय होस